Republika Srpska treća u Evropi po broju samoubistava

0
0

SamoubistvaPodrinje, Posavina  ̶  Stvaranje negativne slike o poslijeratnoj Bosni i Hercegovini, a često i idealizacija one prijeratne, dugogodišnja je praksa ovdašnjih medija. Pritom se nerijetko zaobilaze službeni podaci, jer oni nedvojbeno demantiraju ono što mediji žele kazati: da je Bosna i Hercegovina baš u svemu evropska crna rupa. Siva slika bosanskohercegovačke sadašnjosti nastoji se predstaviti tamnijom nego što ona uistinu jeste.

Premda je opće stanje u Bosni i Hercegovini nesumnjivo daleko od onoga što njeni građani žele, pa se u mnogo čemu nalazi na dnu evropske ljestvice, dizanje ruke na sebe nije ono po čemu bi se njeni stanovnici mogli dičiti u natjecanju za najboljeg evropskog samoubicu. Pri tome je potrebno razdvojeno promatrati Federaciju i Republiku Srpsku, koja se po stopi samoubistava nalazi na samom evropskom, ali i svjetskom vrhu. Približno 2% od svih umrlih u Republici Srpskoj od Daytonskog mira do danas presudili su sami sebi – svaki je 36. preminuli muškarac u Republici Srpskoj samoubica. U Republici Srpskoj sedmično načini samoubistvo pet osoba, a u Federaciji se jedno samoubistvo bilježi svaki drugi dan. Pri tome u Federaciji živi preko milion stanovnika više nego u RS-u.

Samoubice u Srbiji i Republici Srpskoj u evropskom vrhu

Bosna i Hercegovina ne smatra se općenito državom s visokom stopom samoubistava. Stopa od 12,3 na 100.000 stanovnika zabilježena 2011. godine niža je nešto od prosjeka Evropske unije koji iznosi 13,5. Ovom stopom Bosna i Hercegovina smjestila se na donjoj polovini evropske ljestvice samoubica. Usporedbom sa Srbijom i Hrvatskom, u kojima žive narodi koji nastanjuju i Bosnu i Hercegovinu, uočavamo da Bosna i Hercegovina među njima ima najnižu stopu samoubistava. U Hrvatskoj je stopa samoubistava 2011. godine iznosila 16,5, a u Srbiji 17,3, što je Srbiju svrstavalo na 7. mjesto po broju samoubistava u Evropi. Ali i u samoj Bosni i Hercegovini postoje izuzetno velike entitetske razlike u broju i stopi samoubistava. Tako je Federacija 2011. godine imala stopu od svega 7,3, čime je bila među deset zemalja s najnižom stopom samoubistava u Evropi. Iste se godine Republika Srpska sa stopom od 22,2 svrstavala u evropske rekordere, odmah iza Litvanije (33,4) i Mađarske (24,6).

Ni prije 1992. godine i Agresije na Bosnu i Hercegovinu stopa samoubistava u Bosni i Hercegovini nije bila visoka i bila je neznatno niža od višegodišnjeg prosjeka poslijeratnih stopa. Tako je po istraživanjima švedskih i bosanskih stručnjaka u dvama nezavisnim projektima dobivena jednaka stopa za period od 1985. do 1991. godine koja je u prosjeku iznosila 11,7 samoubistava na 100.000 prijeratnih stanovnika Bosne i Hercegovine. Ako se ona uporedi s prosječnom stopom od 12,3 za razdoblje od 1998. do 2006. godine, onda uočavamo porast od približno 5%. Uporedi li se ovaj blagi rast stope s nekim drugim evropskim zemljama, vidjet ćemo da su se stvari od 1985. godine do danas mnogo drastičnije mijenjale u Evropi nego u Bosni i Hercegovini. Tako je, naprimjer, u Španiji zabilježen porast od 26%, u Italiji 10%, u Grčkoj 27%, a u Irskoj čak 83%. Istovremeno je pad stope u Austriji iznosio 27%, u Finskoj 21%, u Njemačkoj 23%, a u Danskoj 51%.

Preko 8.000 samoubistava od završetka rata

Razlozi za porast ili pad stope samoubistava u svakoj od zemalja Evropske unije uglavnom su različiti. Društvene i ekonomske promjene, učešće u ratovima, promjene mentaliteta te intervencije država na preventivi i liječenju samo su neki od razloga neujednačenosti promjena unutar Evropske unije nastalih u posljednjih trideset godina. Bosni i Hercegovini se o razdoblju od 1995. do danas dogodio četverogodišnji rat. Relacija između ratnih trauma i samoubistava dokazana je, reklo bi se, u beskrajno mnogo istraživanja i ona je danas aksiom. Ono što je podložno analizama jeste udio ratne traume u uzrocima koji dovode do samoubistava.

S obzirom na to da ne postoje baze podataka, pogotovo jedinstvene baze podataka, iz kojih bi se moglo saznati na koga je rat u Bosni i Hercegovini najviše utjecao u pogledu razvoja traume koja će dovesti do samoubistva, došlo je do različitih procjena i spekulacija o etničkom udjelu pojedinih bosanskohercegovačkih etničkih grupa u ukupnom broju samoubistava. A s tim u vezi postavilo se i pitanje udjela bivših pripadnika vojnih formacija u broju od približno 8.200 samoubistava koliko ih je, na osnovu statističkih podataka entitetskih zavoda za statistiku, bilo u Bosni i Hercegovini od 1996. do kraja 2013. godine.

Istraživanja švedskih stručnjaka, kao i istraživanje koje je proveo STAV, upućuje na to da su informacije koje u posljednje vrijeme možemo pročitati o velikom broju bivših pripadnika Armije Republike Bosne i Hercegovine koji čine samoubistva preko svake mjere prenaglašene. Da je to tako govore u prilog višegodišnji službeni statistički podaci, ali i različite znanstvene analize. Niska stopa samoubistava u Federaciji bilježi se i kod Bošnjaka i kod Hrvata. Dok je kod Bošnjaka ona očekivana zbog snažnog utjecaja islama i saznanja da zemlje s muslimanskom većinom i inače imaju najnižu stopu samoubistava, na prvi pogled čini se neobičnim da je stopa samoubistava među bosanskohercegovačkim Hrvatima dvostruko niža od stope u Hrvatskoj. Ali ako se pogleda regionalna raspodjela stope u Hrvatskoj, uočava se da je ona u Dalmaciji i dalmatinskom zaleđu, zapravo u županijama koje graniče s kantonima i općinama u Hercegovini u kojima većinom žive Hrvati, mnogo niža od hrvatskog prosjeka.

Na teritoriji današnje Federacije Bosne i Hercegovine u razdoblju od 1985. do 1990. godine prosječna stopa samoubistava kod Bošnjaka iznosila je 8,8, a za razdoblje od 1997. do 2006. godine snižena je na 7,2, odnosno za 18,2%. Pad stope zabilježen je i kod Hrvata u Federaciji. Tako je sa 10,1 stopa samoubistava u istom periodu opala na 8,3, za 17,8%. Nepotpuni podaci za Srbe u Federaciji, nažalost, ne daju mogućnost usporedbe, osim što se zna da je od 1985. do 1990. godine stopa samoubistava kod Srba na teritoriji današnje Federacije Bosne i Hercegovine iznosila 18,2. Dovedemo li u vezi ove podatke i prethodno iznesene o današnjoj stopi samoubistava u Federaciji BiH i Republici Srpskoj, nije teško zaključiti da je za poslijeratni rast stope od 5% u Bosni i Hercegovini zaslužna isključivo Republika Srpska u kojoj, kao što dobro znamo, uglavnom nema bivših pripadnika Armije Republike Bosne i Hercegovine.

Masovna samoubistva bivših pripadnike Vojske Republike Srpske

Broj od 5.000 samoubica bivših pripadnika Armije Republike Bosne i Hercegovine neodrživ je i na osnovu drugih podataka. Ukupan broj samoubistava na teritoriji Federacije od 1996. do 2013. godine iznosio je 3.264, od čega je bilo 917 žena. Iz ukupnog broja muškaraca, koji iznosi 2.347, potrebno je najprije eliminirati osobe koje po svojoj starosnoj strukturi nisu mogle biti pripadnicima bilo koje vojne formacije. Na osnovu više analiza, njihov procenat u ukupnom broju iznosi između 48% i 49%. Uvrstimo li ovaj procent u broj od 2.347, dobivamo da je 1.200 maksimalan broj osoba nastanjenih u Federaciji koje su načinile samoubistvo od 1996. do 2013. godine, a mogle su biti pripadnikom neke vojne formacije u ratu. Tačan broj pripadnika Armije Republike Bosne i Hercegovine među ovih 1.200 osoba teško je utvrditi. Različitim metodama moguće je dobiti i različite podatke. Ono što je nesumnjivo jeste to da se među ovih 1.200 osoba nalaze i pripadnici HVO-a, duševni bolesnici, osobe koje bi i bez rata izvršile samoubistvo na temelju predispozicija koje su i u prijeratnoj Bosni i Hercegovini vodile ka suicidu.

Pogledamo li kako stoje stvari u Republici Srpskoj, vidjet ćemo ogromnu razliku u možebitnom učešću pripadnika Vojske Republike Srpske u broju samoubica.

Broj samoubistava u Republici Srpskoj od 1996. do 2013. godine iznosio je 4.943, od čega je muškaraca bilo 3.618. Isključimo li iz broja one koji usljed godina nisu mogli biti pripadnicima vojske, dobit ćemo 1.850 potencijalnih pripadnika Vojske Republike Srpske koji su izvršili samoubistvo.

Ukrstimo li podatke za Federaciju i Republiku Srpsku s brojem vojnika kojeg su različite vojne formacije tokom rata imale, dobivamo još jasniju sliku o razlici u brojevima potencijalnih bivših vojnika samoubica. Armija Bosne i Hercegovine imala je približno 208.000 vojnika, Hrvatsko vijeće odbrane 58.000, a Vojska Republike Srpske 135.000 vojnika. Drugim riječima, maksimalni broj od 1.200 samoubistava potencijalnih bivših pripadnika Armije BiH i Hrvatskog vijeća odbrane (iz kojeg bi se po različitim kriterijima morao izuzeti određeni procent) uspoređuje se s brojem od 265.783 vojnika, a maksimalni broj od 1.850 samoubica potencijalnih pripadnika VRS s brojem od 135.525 vojnika. Tako se dobiva odnos po kojem bi maksimalna razlika u stopi mogla biti tri puta veća, odnosno da su sve samoubice bili pripadnicima vojnih formacija, stopa u Federaciji iznosila bi 25,1, a u Republici Srpskoj 76,4. Jasno je da su stope niže od ovih maksimalnih i vjerovatno se kreću u nekom opsegu koji odgovara stopi samoubistava ratnih veterana i u drugim zemljama, odnosno, približno su dvostruko više od stope samoubistava među civilima. Tako stopa samoubistava ratnih veterana američke vojske, po istraživanjima objavljenim u januaru 2015. godine, iznosi 29,5, što je približno 50% više od stope među civilima sličnih demografskih karakteristika (godine, spol, mjesto stanovanja itd.) i 2,35 puta više od američkog prosjeka.

Kada bi podatak o 5.000 samoubistava među bivšim pripadnicima Armije RBiH bio tačan, onda bi godišnja stopa iznosila nevjerovatnih 134 i premašivala bi višestruko (4,5 puta) visoku stopu zabilježenu među američkim vojnim veteranima.

Ako bismo pokušali rezimirati sve iznesene podatke možemo nedvojbeno zaključiti da je broj od 5.000 samoubica iz redova Armije Bosne i Hercegovine višestruko prenaglašen, i u najgorem je slučaju pet puta manji. Stopa samoubistava u Federaciji Bosne i Hercegovine niža je od predratne, a stopa u Bosni i Hercegovini i Republici Srpskoj viša. Stopa samoubistava po etničkim grupama viša je kod Srba, a niža kod Bošnjaka i Hrvata. Broj samoubica bivših pripadnika vojnih formacija iz Federacije višestruko je niži od broja samoubica bivših pripadnika Vojske Republike Srpske.

Napomena:

Najvažniji izvori korišteni u tekstu: Svi poslijeratni godišnji bilteni Federalnog zavoda za statistiku i Republičkog zavoda za statistiku RS-a; Bilteni Republičkog zavoda za statistiku Republike Srbije; Zemir Sinanović: Samoubistvo, izbor pojedinca i (ili) posljedica krize, 2012. (knjiga); Music, Jacobsson, Salander-Renberg: Suicide in Bosnia and Herzegovina and the City od Sarajevo, The Journal of Crisis Intervention and Suicide Prevention, 2014. (članak); Chishti, Stone, Corcoran, Williamson, Petridou: Suicide Mortality in the European Union, European Journal od Public Health, 2003. (članak); OECDiLibrary 2011.; Hrvatski zavod za javno zdravstvo; Kang, Bullman, Smolenski, Skopp, Gahm, Reger: Suicide risk among 1.3 million veterans who were on active duty during the Iraq and Afghanistan wars, Annals od Epidemiology, 2015. (članak).

Piše: Mahir SOKOLIJA

(Faktor)



Bosna PRESS pratite putem Facebook | Twitter | Android| iPhone

Stavovi iznešeni u ovom tekstu su autorovi i moguće je da isti ne predstavljaju stavove naše redakcije.
Komentari su vlastita mišljenja autora i redakcija zadržava pravo brisanja vulgarnih i uvredljivih komentara.

OSTAVITI ODGOVOR

Molimo unesite komentar!
Ovdje unesite svoje ime